ΤΑ ΛΑΓΟΥΜΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ.
Το Ενετικό Υδραγωγείο της Αμμοχώστου.
Η λέξη «λαγούμι» με αραβοτουρκική προέλευση σημαίνει την υπόγεια στοά. Εύκολα μπορεί κανείς να αντιληφθεί ακόμα και σήμερα ότι στην αυλή του εξωκλησιού του Αγίου Κωνσταντίνου υπάρχει πηγάδι από το οποίο ξεκινά υπόγεια στοά, τα απομεινάρια της οποίας είναι ορατά για κάθε επισκέπτη της περιοχής. Αυτό που σίγουρα αγνοεί ο επισκέπτης είναι ότι μπροστά του βλέπει τα τελευταία απομεινάρια ενός θαυμαστού υδρευτικού έργου που ανάγεται στα χρόνια της Ενετοκρατίας (1489-1571 μ.Χ.) και συγκεκριμένα στην τελευταία της περίοδο, όταν οι Ενετοί έδωσαν μεγάλη σημασία στην οχύρωση της Αμμοχώστου λόγω της τουρκικής απειλής.
Τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου, λοιπόν, αποτελούνται από το πηγάδι του Αγίου Κωνσταντίνου που ήταν η κυριότερη πηγή και από μία υπόγεια στοά, μήκους 300 μέτρων περίπου, η οποία ήταν ενωμένη με τον πυθμένα του πηγαδιού με τέτοιο τρόπο που αντλούσε νερό από το ίδιο πηγάδι και το μετέφερε σε επίγεια δεξαμενή στην τοποθεσία «Περβολούι». Βασισμένοι στις μέχρι σήμερα πληροφορίες και μαρτυρίες των παλαιότερων κατοίκων της Δερύνειας, γνωρίζουμε ότι το νερό, μετά από τη δεξαμενή που υπήρχε στην τοποθεσία «Περβολούι», περνούσε μέσα σε πήλινο αγωγό και από εκεί μεταφερόταν στην Αμμόχωστο, για να καλύψει τις ανάγκες των κατοίκων της πόλης.
Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι ο πήλινος αγωγός που αναφέρθηκε ακολουθούσε πορεία ανάλογη του γεωφυσικού περιβάλλοντος, έτσι ώστε το νερό από μόνο του να ρέει άφθονο και να φθάνει με ευκολία στην πόλη της Αμμοχώστου. Είναι επίσης πολύ πιθανόν ο αγωγός αυτός να κατέληγε ενδιάμεσα σε μεγαλύτερες δεξαμενές στην τοποθεσία «Λαϋνάς», στην κατεχόμενη περιοχή του Δήμου μας και από εκεί ακολούθως το νερό να έφτανε στην Αμμόχωστο. Σύμφωνα άλλωστε με μαρτυρίες Δερυνειωτών των προηγούμενων γενεών, ο εν λόγω πήλινος αγωγός έφτανε σίγουρα μέχρι την περιοχή «Κουμουνταντάς», στα βόρεια της Δερύνειας, όπου υπήρχε μεσαιωνικός οικισμός.
Στη βάση εικασιών και αφορμούμενοι από τις πληροφορίες που συγκεντρώθηκαν μέχρι σήμερα, τείνουμε να πιστεύουμε ότι οι ίδιες αυτές δεξαμενές ίσως συγκέντρωναν το νερό που ερχόταν και από ένα άλλο υδρευτικό σύστημα. Το εν λόγω υδρευτικό σύστημα ήταν αυτό της Παναγιάς στον Πρωταρά που απαρτιζόταν από ένα κτιστό, επίγειο αγωγό-κατεβάτη. Μέρος αυτού του συστήματος ήταν οι Πέντε Καμάρες και ο κατεβάτης πάνω στον οποίο υπάρχει η λεγόμενη «παθκιά» της Αγίας Μαρίνας. Το συγκεκριμένο υδρευτικό σύστημα, αν και είναι ορατό και καλά διατηρημένο ως τις μέρες μας, εντούτοις δε μνημονεύεται σε καμία πηγή πληροφοριών της Ενετικής περιόδου στο νησί, γεγονός που δεν μας επιτρέπει να οδηγηθούμε σε βέβαια συμπεράσματα.
Ένα άλλο υδρευτικό σύστημα, πιθανόν παρακλάδι των Λαγουμιών του Αγίου Κωνσταντίνου, ήταν αυτό του Αγίου Γεωργίου, κατασκευασμένο με την ίδια τεχνική όπως και αυτό του Αγίου Κωνσταντίνου. Αποτελείτο, δηλαδή από μια υπόγεια στοά που ξεκινούσε από το πηγάδι του Αγίου Γεωργίου, από όπου αντλούσε το νερό, το οποίο έριχνε κατόπιν σε δεξαμενή στην τοποθεσία «Βρυσί» και από εκεί με πήλινο αγωγό ενωνόταν με τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου στην τοποθεσία «Περβολούι». Για το συγκεκριμένο έργο σώζεται η μαρτυρία του μακαριστού πρώην κοινοτάρχη της Δερύνειας, Γιάννη Σάρδαλου, που δήλωνε πως στα μέσα της δεκαετίας του ’60, κατά τη διάρκεια της οικοδόμησης του Β΄ Δημοτικού Σχολείου της Δερύνειας, βρέθηκε πήλινος αγωγός που ξεκινούσε από την τοποθεσία «Βρυσί» και ενωνόταν με τον αγωγό που υπήρχε στην τοποθεσία «Περβολούι». Την ύπαρξη πήλινου αγωγού στη συγκεκριμένη περιοχή μαρτυρεί και ο Αντωνάκης Κατσαντώνης που υποστηρίζει πως, όταν κτιζόταν το σπίτι του, βρέθηκε στα θεμέλια της οικοδομής μέρος αυτού του αγωγού.
Στηριζόμενοι σε αυτές τις μαρτυρίες υποθέτουμε πως τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου και το πηγάδι του Αγίου Γεωργίου αποτελούσαν ένα ενιαίο δίκτυο υδροδότησης της Αμμοχώστου την περίοδο της Ενετοκρατίας στο νησί.
Μεταξύ των αγωγών που αποτελούσαν τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου είναι πιθανόν να συγκαταλεγόταν και ένας επιπλέον αγωγός που τροφοδοτούσε το πηγάδι του Αγίου Κωνσταντίνου με νερό από τη λίμνη που βρίσκεται στα νότια της Δερύνειας. Δεν υπάρχουν ωστόσο στοιχεία που να αποδεικνύουν την ύπαρξη αυτού του αγωγού, ούτε είναι ορατή η παρουσία του στομίου του μέσα στο πηγάδι του Αγίου Κωνσταντίνου. Σύμφωνα όμως με τις μαρτυρίες του μακαριστού Γεώργιου Ρούσου Ττάρου, τα παιδιά της Δερύνειας πήγαιναν και λούζονταν μέσα στο πηγάδι του Αγίου Κωνσταντίνου και κάποια από αυτά τολμούσαν και έμπαιναν μέσα σε ένα αγωγό που είχε το ύψος ανθρώπου και περπατώντας έβγαιναν κάπου στη λίμνη.
Όσον αφορά την κατασκευή του υδρευτικού συστήματος, μέρος του οποίου είναι και τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου, η έρευνα του κ. Καραγιάννη κατέληξε στα ακόλουθα ιστορικά συμπεράσματα που εξάγονται μέσα από έγγραφα της Ενετικής περιόδου, όπως του τα παρουσίασε η ερευνήτρια στο Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών, κυρία Νάσα Παταπίου:
Τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου, ως υδρευτικό σύστημα, είχαν κτιστεί μεταξύ των ετών 1547 –1548 μ.Χ., μετά από πρωτοβουλία του ενετού γενικού καπιτάνου της Κύπρου, Giovanni Matteo Bembo. Αυτό άλλωστε μαρτυρεί ο ενετικός κώδικας 45 που φυλάσσεται σήμερα στο Museo Civico Correr της Βενετίας. Ο χειρόγραφος αυτός κώδικας φέρει τον τίτλο: «Μνήμες από όσα έζησα στην Κύπρο» και καταγράφει τα απομνημονεύματα του δόγη της Βενετίας Leonardo Dona Galerose που το 1556 μ.Χ., σε ηλικία 20 ετών, επισκέφτηκε την Κύπρο, συνοδεύοντας τον πατέρα του, Jovanni Batista Dona, τότε τοποτηρητή της Βενετίας στην Κύπρο.
Ανάμεσα σε άλλα, στον κώδικα αυτό αναφέρεται και η ακόλουθη πληροφορία που σχετίζεται με τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου: «τρεις λεύγες νότια της Αμμοχώστου, στο ύψωμα που λέγεται του Αγίου Κωνσταντίνου, υπάρχει ένα πηγάδι, το οποίο ο Τζοβάνι Ματέο Μπέμπο το ένωσε με αγωγό, για να προμηθεύσει με νερό την Αμμόχωστο».
Τις πιο πάνω πληροφορίες επιβεβαιώνει και ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ, Benjamin Arbel, στο σύγγραμμά του «Η Υδατοπρομήθεια της Αμμοχώστου: Νέες μαρτυρίες από την Ενετική Περίοδο» ("Supplying Water to Famagusta: New Evidence from the Venetian Period") που παρουσίασε στα πλαίσια του τρίτου Κυπρολογικού Συνεδρίου που πραγματοποιήθηκε στη Λευκωσία το 1996. Ο Arbel περιγράφει λεπτομερώς το υδρευτικό σύστημα της Αμμοχώστου κατά τα τελευταία χρόνια της Ενετοκρατίας. Μέσα στο σύγγραμμά του μάλιστα επικαλείται τον ενετικό κώδικα 45 αλλά και μια «γραπτή αναφορά» που έστειλε στο Ενετικό Συμβούλιο ο τότε διοικητής της Αμμοχώστου, Piero Navagero, στις 3 Ιανουαρίου το 1558. Ο εν λόγω διοικητής υπηρέτησε στην Κύπρο μεταξύ των ετών 1557-59 μ.Χ.
Χάρη στη μελέτη του Arbel μαθαίνουμε, λοιπόν, πως ο πρώτος που ασχολήθηκε σοβαρά με την υδατοπρομήθεια της Αμμοχώστου ήταν ο Giovanni Matteo Bembo που ένωσε με σήραγγα το πηγάδι του Αγίου Κωνσταντίνου, για να μεταφέρει νερό στην Αμμόχωστο. Όμως παρά τις επίμονες και επίπονες προσπάθειες, λόγω της μορφολογίας του εδάφους και της σκληρής πέτρας που έπρεπε να λαξευτεί, δεν κατέστη δυνατόν να επιτευχθεί ικανοποιητική ροή νερού και έτσι το όλο εγχείρημα είχε εγκαταλειφθεί, με αποτέλεσμα η σήραγγα να παραμείνει ατελής, φτάνοντας μόνο σε μια απόσταση, ίση με δυο φορές τη βολή ενός τόξου. Υποθέτουμε έτσι ότι τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου φθάνουν μέχρι ενός σημείου, ενδεχομένως στην τοποθεσία «Περβολούι», χωρίς να εκπληρώνουν τον αρχικό στόχο κατασκευής τους από τον Giovanni Matteo Bembo.
Τώρα, μέσα από τη «γραπτή αναφορά» της 3ης Ιανουαρίου του 1558 του Piero Navagero γινόμαστε γνώστες άλλων, εξίσου σημαντικών και λεπτομερών πληροφοριών. Οι πληροφορίες αυτές ενισχύουν την άποψη μας πως για την ύδρευση της Αμμοχώστου είχε χρησιμοποιηθεί και το πηγάδι του Αγίου Γεωργίου. Στην «αναφορά» του ο Piero Navagero δηλώνει ότι, λόγω των μειωμένων ποσοτήτων πόσιμου νερού στην Αμμόχωστο, κρίθηκε αναγκαία η αξιοποίηση του πηγαδιού του Αγίου Γεωργίου που βρίσκεται σε περιβόλι νότια της Αμμοχώστου. Παράλληλα εξηγεί ότι το πηγάδι αυτό που ανήκε στον Domenico de Zorzi, τον επιλεγόμενο ‘Περιβολάρη’, ήταν πλούσιο σε νερό εξαιρετικής ποιότητας. Στη συνέχεια, για να στηρίξει την άποψή του περί της καταλληλότητας του πηγαδιού, επιχειρηματολογεί, δηλώνοντας πως κάπου εκεί κοντά ανέβλυζε νερό μέσα από τη σχισμάδα μιας πέτρας.
Ο Piero Navagero αναφέρει συγχρόνως ότι η συμφωνία για την επίταξη του πηγαδιού προς όφελος της Αμμοχώστου κατέστη δυνατή και προνοούσε τα ακόλουθα: Ο ιδιοκτήτης του πηγαδιού αλλά και οι απόγονοί του υποχρεώνονταν να παρέχουν ικανοποιητική ποσότητα νερού, για να γεμίζουν καθημερινά οι δεξαμενές της Αμμοχώστου. Αυτό θα γινόταν καθημερινά στο χρονικό διάστημα που μεσολαβούσε μεταξύ των ωρών μια ώρα πριν το ξημέρωμα και τη δεύτερη ώρα της νύκτας. Για την απόκτηση του νερού ο Ενετός διοικητής υποχρεωνόταν να πληρώνει στον ιδιοκτήτη του πηγαδιού 60 δουκάτα το χρόνο που θα καταβάλλονταν σε 4 δόσεις.
Η ίδια «αναφορά» μας δίνει και την περιγραφή του συγκεκριμένου υδραγωγείου. Κύρια πηγή του ήταν το πηγάδι του Αγίου Γεωργίου, από το οποίο αντλείτο το νερό με τη χρήση αλακατιού που το γύριζαν ζώα. Μετά την άντλησή του, το νερό έπεφτε σε δεξαμενές, προφανώς στη δεξαμενή στην τοποθεσία «Βρυσί», και από εκεί με πήλινο αγωγό μεταφερόταν στις κύριες δεξαμενές υδροδότησης της Αμμοχώστου. Τμήματα του αγωγού αυτού ήταν υπόγεια.
Ο καθηγητής Arbel, επικαλούμενος άλλες πηγές, μας πληροφορεί ακόμη πως οι Τούρκοι κατά τη διάρκεια της πολύμηνης πολιορκίας της Αμμοχώστου, κατέβαλαν τεράστιες προσπάθειες, για να καταλάβουν το πηγάδι του Αγίου Γεωργίου και με την κατάληψή του απέκοψαν τον αγωγό, για να σταματήσει η ροή του νερού προς την πολιορκημένη Αμμόχωστο. Ωστόσο στα χρόνια που ακολούθησαν κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας το πηγάδι του Αγίου Γεωργίου συνέχισε κανονικά να παρέχει νερό στην πόλη της Αμμοχώστου. Αυτό προκύπτει από τη μαρτυρία ενός περιηγητή, του Richard Pococke, ιερωμένου αγγλικής καταγωγής, που επισκέφθηκε την Κύπρο το 1738 μ.Χ. Ο Richard Pococke, στον τρίτο τόμο της Περιγραφής των Ταξιδιών του στην Ανατολή, αναφέρει πως «η Αμμόχωστος υδρευόταν με πολύ καλής ποιότητας νερό, το οποίο έφτανε μέσα σε επίγειο αγωγό από απόσταση 3 - 4 μιλίων». Η μαρτυρία του Pococke επιβεβαιώνει, λοιπόν, ότι ο αγωγός που αντλούσε νερό από το πηγάδι του Αγίου Γεωργίου συνέχισε να τροφοδοτεί με νερό την Αμμόχωστο για τα επόμενα 200 χρόνια, όταν στο νησί επικρατούσαν οι Οθωμανοί.
Καταλήγουμε επομένως σε ένα τελικό και μη αναστρέψιμο συμπέρασμα που προκύπτει από τα όσα έχουν λεχθεί μέχρις στιγμής. Το συμπέρασμα αυτό έχει ως εξής:
Τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου είναι μια ημιτελής υπόγεια στοά, μήκους 300 μέτρων περίπου, ενωμένη με το πηγάδι του Αγίου Κωνσταντίνου, η οποία είχε λαξευτεί το 1547-48 μ.Χ. μετά από πρωτοβουλία του Giovanni Matteo Bembo, με σκοπό να μεταφέρει νερό στην Αμμόχωστο. Ωστόσο για τους λόγους που ήδη αναφέραμε προηγουμένως, η στοά αυτή εγκαταλείφθηκε. Η δεξαμενή και ο κτιστός πήλινος αγωγός που εντοπίζονται σήμερα στην τοποθεσία «Περβολούι» κτίστηκαν μεταγενέστερα, ενδεχομένως από τον Piero Navagero, μεταξύ των ετών 1557-59 μ.Χ., για να ενώσουν τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου με τον αγωγό του υδραγωγείου του Αγίου Γεωργίου στην τοποθεσία «Βρυσί», εμπλουτίζοντάς τον με επιπρόσθετο νερό από το πηγάδι του Αγίου Κωνσταντίνου. Συνεπώς κατασκευάστηκαν για να αξιοποιηθεί το νερό στα ημιτελή Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου κατά την ένωσή τους, μέσω πήλινου αγωγού, με τον αγωγό που αντλούσε νερό από το πηγάδι του Αγίου Γεωργίου. Δηλαδή με τον αγωγό εκείνο, στον οποίον αναφέρονταν οι παλιοί Δερυνειώτες, όταν μαρτυρούσαν πως το νερό έφτανε στον «Κουμουνταντά», βόρεια της Δερύνειας. Με τον κεντρικό αγωγό, επομένως, που κατευθυνόταν κατόπιν στην πόλη της Αμμοχώστου.
Η απουσία σχετικής μέριμνας θα οδηγήσει στη φθορά τα εναπομείναντα κομμάτια του θαυμαστού αυτού έργου. Ενός έργου που αναδεικνύει τη σημαντικότητα της γειτνίασης της Δερύνειας με την Αμμόχωστο ήδη στα χρόνια της Ενετοκρατίας και που παρέχει ταυτόχρονα σημαντικά στοιχεία για την ιστορία της Δερύνειας. Σε μια εποχή μάλιστα, όπως είναι η δική μας, στην οποία κυριαρχεί η πνευματική ισοπέδωση και η πολιτιστική ομοιομορφία, επιβάλλεται να προστατεύσουμε ως κόρην οφθαλμού τέτοια μνημεία του εθνικού μας πολιτισμού, γιατί έτσι προστατεύουμε και διασφαλίζουμε τις ρίζες μας και την εθνική μας συνείδηση.
Βίκτωρ Καραγιάννης.
Η λέξη «λαγούμι» με αραβοτουρκική προέλευση σημαίνει την υπόγεια στοά. Εύκολα μπορεί κανείς να αντιληφθεί ακόμα και σήμερα ότι στην αυλή του εξωκλησιού του Αγίου Κωνσταντίνου υπάρχει πηγάδι από το οποίο ξεκινά υπόγεια στοά, τα απομεινάρια της οποίας είναι ορατά για κάθε επισκέπτη της περιοχής. Αυτό που σίγουρα αγνοεί ο επισκέπτης είναι ότι μπροστά του βλέπει τα τελευταία απομεινάρια ενός θαυμαστού υδρευτικού έργου που ανάγεται στα χρόνια της Ενετοκρατίας (1489-1571 μ.Χ.) και συγκεκριμένα στην τελευταία της περίοδο, όταν οι Ενετοί έδωσαν μεγάλη σημασία στην οχύρωση της Αμμοχώστου λόγω της τουρκικής απειλής.
Τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου, λοιπόν, αποτελούνται από το πηγάδι του Αγίου Κωνσταντίνου που ήταν η κυριότερη πηγή και από μία υπόγεια στοά, μήκους 300 μέτρων περίπου, η οποία ήταν ενωμένη με τον πυθμένα του πηγαδιού με τέτοιο τρόπο που αντλούσε νερό από το ίδιο πηγάδι και το μετέφερε σε επίγεια δεξαμενή στην τοποθεσία «Περβολούι». Βασισμένοι στις μέχρι σήμερα πληροφορίες και μαρτυρίες των παλαιότερων κατοίκων της Δερύνειας, γνωρίζουμε ότι το νερό, μετά από τη δεξαμενή που υπήρχε στην τοποθεσία «Περβολούι», περνούσε μέσα σε πήλινο αγωγό και από εκεί μεταφερόταν στην Αμμόχωστο, για να καλύψει τις ανάγκες των κατοίκων της πόλης.
Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι ο πήλινος αγωγός που αναφέρθηκε ακολουθούσε πορεία ανάλογη του γεωφυσικού περιβάλλοντος, έτσι ώστε το νερό από μόνο του να ρέει άφθονο και να φθάνει με ευκολία στην πόλη της Αμμοχώστου. Είναι επίσης πολύ πιθανόν ο αγωγός αυτός να κατέληγε ενδιάμεσα σε μεγαλύτερες δεξαμενές στην τοποθεσία «Λαϋνάς», στην κατεχόμενη περιοχή του Δήμου μας και από εκεί ακολούθως το νερό να έφτανε στην Αμμόχωστο. Σύμφωνα άλλωστε με μαρτυρίες Δερυνειωτών των προηγούμενων γενεών, ο εν λόγω πήλινος αγωγός έφτανε σίγουρα μέχρι την περιοχή «Κουμουνταντάς», στα βόρεια της Δερύνειας, όπου υπήρχε μεσαιωνικός οικισμός.
Στη βάση εικασιών και αφορμούμενοι από τις πληροφορίες που συγκεντρώθηκαν μέχρι σήμερα, τείνουμε να πιστεύουμε ότι οι ίδιες αυτές δεξαμενές ίσως συγκέντρωναν το νερό που ερχόταν και από ένα άλλο υδρευτικό σύστημα. Το εν λόγω υδρευτικό σύστημα ήταν αυτό της Παναγιάς στον Πρωταρά που απαρτιζόταν από ένα κτιστό, επίγειο αγωγό-κατεβάτη. Μέρος αυτού του συστήματος ήταν οι Πέντε Καμάρες και ο κατεβάτης πάνω στον οποίο υπάρχει η λεγόμενη «παθκιά» της Αγίας Μαρίνας. Το συγκεκριμένο υδρευτικό σύστημα, αν και είναι ορατό και καλά διατηρημένο ως τις μέρες μας, εντούτοις δε μνημονεύεται σε καμία πηγή πληροφοριών της Ενετικής περιόδου στο νησί, γεγονός που δεν μας επιτρέπει να οδηγηθούμε σε βέβαια συμπεράσματα.
Ένα άλλο υδρευτικό σύστημα, πιθανόν παρακλάδι των Λαγουμιών του Αγίου Κωνσταντίνου, ήταν αυτό του Αγίου Γεωργίου, κατασκευασμένο με την ίδια τεχνική όπως και αυτό του Αγίου Κωνσταντίνου. Αποτελείτο, δηλαδή από μια υπόγεια στοά που ξεκινούσε από το πηγάδι του Αγίου Γεωργίου, από όπου αντλούσε το νερό, το οποίο έριχνε κατόπιν σε δεξαμενή στην τοποθεσία «Βρυσί» και από εκεί με πήλινο αγωγό ενωνόταν με τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου στην τοποθεσία «Περβολούι». Για το συγκεκριμένο έργο σώζεται η μαρτυρία του μακαριστού πρώην κοινοτάρχη της Δερύνειας, Γιάννη Σάρδαλου, που δήλωνε πως στα μέσα της δεκαετίας του ’60, κατά τη διάρκεια της οικοδόμησης του Β΄ Δημοτικού Σχολείου της Δερύνειας, βρέθηκε πήλινος αγωγός που ξεκινούσε από την τοποθεσία «Βρυσί» και ενωνόταν με τον αγωγό που υπήρχε στην τοποθεσία «Περβολούι». Την ύπαρξη πήλινου αγωγού στη συγκεκριμένη περιοχή μαρτυρεί και ο Αντωνάκης Κατσαντώνης που υποστηρίζει πως, όταν κτιζόταν το σπίτι του, βρέθηκε στα θεμέλια της οικοδομής μέρος αυτού του αγωγού.
Στηριζόμενοι σε αυτές τις μαρτυρίες υποθέτουμε πως τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου και το πηγάδι του Αγίου Γεωργίου αποτελούσαν ένα ενιαίο δίκτυο υδροδότησης της Αμμοχώστου την περίοδο της Ενετοκρατίας στο νησί.
Μεταξύ των αγωγών που αποτελούσαν τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου είναι πιθανόν να συγκαταλεγόταν και ένας επιπλέον αγωγός που τροφοδοτούσε το πηγάδι του Αγίου Κωνσταντίνου με νερό από τη λίμνη που βρίσκεται στα νότια της Δερύνειας. Δεν υπάρχουν ωστόσο στοιχεία που να αποδεικνύουν την ύπαρξη αυτού του αγωγού, ούτε είναι ορατή η παρουσία του στομίου του μέσα στο πηγάδι του Αγίου Κωνσταντίνου. Σύμφωνα όμως με τις μαρτυρίες του μακαριστού Γεώργιου Ρούσου Ττάρου, τα παιδιά της Δερύνειας πήγαιναν και λούζονταν μέσα στο πηγάδι του Αγίου Κωνσταντίνου και κάποια από αυτά τολμούσαν και έμπαιναν μέσα σε ένα αγωγό που είχε το ύψος ανθρώπου και περπατώντας έβγαιναν κάπου στη λίμνη.
Όσον αφορά την κατασκευή του υδρευτικού συστήματος, μέρος του οποίου είναι και τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου, η έρευνα του κ. Καραγιάννη κατέληξε στα ακόλουθα ιστορικά συμπεράσματα που εξάγονται μέσα από έγγραφα της Ενετικής περιόδου, όπως του τα παρουσίασε η ερευνήτρια στο Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών, κυρία Νάσα Παταπίου:
Τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου, ως υδρευτικό σύστημα, είχαν κτιστεί μεταξύ των ετών 1547 –1548 μ.Χ., μετά από πρωτοβουλία του ενετού γενικού καπιτάνου της Κύπρου, Giovanni Matteo Bembo. Αυτό άλλωστε μαρτυρεί ο ενετικός κώδικας 45 που φυλάσσεται σήμερα στο Museo Civico Correr της Βενετίας. Ο χειρόγραφος αυτός κώδικας φέρει τον τίτλο: «Μνήμες από όσα έζησα στην Κύπρο» και καταγράφει τα απομνημονεύματα του δόγη της Βενετίας Leonardo Dona Galerose που το 1556 μ.Χ., σε ηλικία 20 ετών, επισκέφτηκε την Κύπρο, συνοδεύοντας τον πατέρα του, Jovanni Batista Dona, τότε τοποτηρητή της Βενετίας στην Κύπρο.
Ανάμεσα σε άλλα, στον κώδικα αυτό αναφέρεται και η ακόλουθη πληροφορία που σχετίζεται με τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου: «τρεις λεύγες νότια της Αμμοχώστου, στο ύψωμα που λέγεται του Αγίου Κωνσταντίνου, υπάρχει ένα πηγάδι, το οποίο ο Τζοβάνι Ματέο Μπέμπο το ένωσε με αγωγό, για να προμηθεύσει με νερό την Αμμόχωστο».
Τις πιο πάνω πληροφορίες επιβεβαιώνει και ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ, Benjamin Arbel, στο σύγγραμμά του «Η Υδατοπρομήθεια της Αμμοχώστου: Νέες μαρτυρίες από την Ενετική Περίοδο» ("Supplying Water to Famagusta: New Evidence from the Venetian Period") που παρουσίασε στα πλαίσια του τρίτου Κυπρολογικού Συνεδρίου που πραγματοποιήθηκε στη Λευκωσία το 1996. Ο Arbel περιγράφει λεπτομερώς το υδρευτικό σύστημα της Αμμοχώστου κατά τα τελευταία χρόνια της Ενετοκρατίας. Μέσα στο σύγγραμμά του μάλιστα επικαλείται τον ενετικό κώδικα 45 αλλά και μια «γραπτή αναφορά» που έστειλε στο Ενετικό Συμβούλιο ο τότε διοικητής της Αμμοχώστου, Piero Navagero, στις 3 Ιανουαρίου το 1558. Ο εν λόγω διοικητής υπηρέτησε στην Κύπρο μεταξύ των ετών 1557-59 μ.Χ.
Χάρη στη μελέτη του Arbel μαθαίνουμε, λοιπόν, πως ο πρώτος που ασχολήθηκε σοβαρά με την υδατοπρομήθεια της Αμμοχώστου ήταν ο Giovanni Matteo Bembo που ένωσε με σήραγγα το πηγάδι του Αγίου Κωνσταντίνου, για να μεταφέρει νερό στην Αμμόχωστο. Όμως παρά τις επίμονες και επίπονες προσπάθειες, λόγω της μορφολογίας του εδάφους και της σκληρής πέτρας που έπρεπε να λαξευτεί, δεν κατέστη δυνατόν να επιτευχθεί ικανοποιητική ροή νερού και έτσι το όλο εγχείρημα είχε εγκαταλειφθεί, με αποτέλεσμα η σήραγγα να παραμείνει ατελής, φτάνοντας μόνο σε μια απόσταση, ίση με δυο φορές τη βολή ενός τόξου. Υποθέτουμε έτσι ότι τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου φθάνουν μέχρι ενός σημείου, ενδεχομένως στην τοποθεσία «Περβολούι», χωρίς να εκπληρώνουν τον αρχικό στόχο κατασκευής τους από τον Giovanni Matteo Bembo.
Τώρα, μέσα από τη «γραπτή αναφορά» της 3ης Ιανουαρίου του 1558 του Piero Navagero γινόμαστε γνώστες άλλων, εξίσου σημαντικών και λεπτομερών πληροφοριών. Οι πληροφορίες αυτές ενισχύουν την άποψη μας πως για την ύδρευση της Αμμοχώστου είχε χρησιμοποιηθεί και το πηγάδι του Αγίου Γεωργίου. Στην «αναφορά» του ο Piero Navagero δηλώνει ότι, λόγω των μειωμένων ποσοτήτων πόσιμου νερού στην Αμμόχωστο, κρίθηκε αναγκαία η αξιοποίηση του πηγαδιού του Αγίου Γεωργίου που βρίσκεται σε περιβόλι νότια της Αμμοχώστου. Παράλληλα εξηγεί ότι το πηγάδι αυτό που ανήκε στον Domenico de Zorzi, τον επιλεγόμενο ‘Περιβολάρη’, ήταν πλούσιο σε νερό εξαιρετικής ποιότητας. Στη συνέχεια, για να στηρίξει την άποψή του περί της καταλληλότητας του πηγαδιού, επιχειρηματολογεί, δηλώνοντας πως κάπου εκεί κοντά ανέβλυζε νερό μέσα από τη σχισμάδα μιας πέτρας.
Ο Piero Navagero αναφέρει συγχρόνως ότι η συμφωνία για την επίταξη του πηγαδιού προς όφελος της Αμμοχώστου κατέστη δυνατή και προνοούσε τα ακόλουθα: Ο ιδιοκτήτης του πηγαδιού αλλά και οι απόγονοί του υποχρεώνονταν να παρέχουν ικανοποιητική ποσότητα νερού, για να γεμίζουν καθημερινά οι δεξαμενές της Αμμοχώστου. Αυτό θα γινόταν καθημερινά στο χρονικό διάστημα που μεσολαβούσε μεταξύ των ωρών μια ώρα πριν το ξημέρωμα και τη δεύτερη ώρα της νύκτας. Για την απόκτηση του νερού ο Ενετός διοικητής υποχρεωνόταν να πληρώνει στον ιδιοκτήτη του πηγαδιού 60 δουκάτα το χρόνο που θα καταβάλλονταν σε 4 δόσεις.
Η ίδια «αναφορά» μας δίνει και την περιγραφή του συγκεκριμένου υδραγωγείου. Κύρια πηγή του ήταν το πηγάδι του Αγίου Γεωργίου, από το οποίο αντλείτο το νερό με τη χρήση αλακατιού που το γύριζαν ζώα. Μετά την άντλησή του, το νερό έπεφτε σε δεξαμενές, προφανώς στη δεξαμενή στην τοποθεσία «Βρυσί», και από εκεί με πήλινο αγωγό μεταφερόταν στις κύριες δεξαμενές υδροδότησης της Αμμοχώστου. Τμήματα του αγωγού αυτού ήταν υπόγεια.
Ο καθηγητής Arbel, επικαλούμενος άλλες πηγές, μας πληροφορεί ακόμη πως οι Τούρκοι κατά τη διάρκεια της πολύμηνης πολιορκίας της Αμμοχώστου, κατέβαλαν τεράστιες προσπάθειες, για να καταλάβουν το πηγάδι του Αγίου Γεωργίου και με την κατάληψή του απέκοψαν τον αγωγό, για να σταματήσει η ροή του νερού προς την πολιορκημένη Αμμόχωστο. Ωστόσο στα χρόνια που ακολούθησαν κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας το πηγάδι του Αγίου Γεωργίου συνέχισε κανονικά να παρέχει νερό στην πόλη της Αμμοχώστου. Αυτό προκύπτει από τη μαρτυρία ενός περιηγητή, του Richard Pococke, ιερωμένου αγγλικής καταγωγής, που επισκέφθηκε την Κύπρο το 1738 μ.Χ. Ο Richard Pococke, στον τρίτο τόμο της Περιγραφής των Ταξιδιών του στην Ανατολή, αναφέρει πως «η Αμμόχωστος υδρευόταν με πολύ καλής ποιότητας νερό, το οποίο έφτανε μέσα σε επίγειο αγωγό από απόσταση 3 - 4 μιλίων». Η μαρτυρία του Pococke επιβεβαιώνει, λοιπόν, ότι ο αγωγός που αντλούσε νερό από το πηγάδι του Αγίου Γεωργίου συνέχισε να τροφοδοτεί με νερό την Αμμόχωστο για τα επόμενα 200 χρόνια, όταν στο νησί επικρατούσαν οι Οθωμανοί.
Καταλήγουμε επομένως σε ένα τελικό και μη αναστρέψιμο συμπέρασμα που προκύπτει από τα όσα έχουν λεχθεί μέχρις στιγμής. Το συμπέρασμα αυτό έχει ως εξής:
Τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου είναι μια ημιτελής υπόγεια στοά, μήκους 300 μέτρων περίπου, ενωμένη με το πηγάδι του Αγίου Κωνσταντίνου, η οποία είχε λαξευτεί το 1547-48 μ.Χ. μετά από πρωτοβουλία του Giovanni Matteo Bembo, με σκοπό να μεταφέρει νερό στην Αμμόχωστο. Ωστόσο για τους λόγους που ήδη αναφέραμε προηγουμένως, η στοά αυτή εγκαταλείφθηκε. Η δεξαμενή και ο κτιστός πήλινος αγωγός που εντοπίζονται σήμερα στην τοποθεσία «Περβολούι» κτίστηκαν μεταγενέστερα, ενδεχομένως από τον Piero Navagero, μεταξύ των ετών 1557-59 μ.Χ., για να ενώσουν τα Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου με τον αγωγό του υδραγωγείου του Αγίου Γεωργίου στην τοποθεσία «Βρυσί», εμπλουτίζοντάς τον με επιπρόσθετο νερό από το πηγάδι του Αγίου Κωνσταντίνου. Συνεπώς κατασκευάστηκαν για να αξιοποιηθεί το νερό στα ημιτελή Λαγούμια του Αγίου Κωνσταντίνου κατά την ένωσή τους, μέσω πήλινου αγωγού, με τον αγωγό που αντλούσε νερό από το πηγάδι του Αγίου Γεωργίου. Δηλαδή με τον αγωγό εκείνο, στον οποίον αναφέρονταν οι παλιοί Δερυνειώτες, όταν μαρτυρούσαν πως το νερό έφτανε στον «Κουμουνταντά», βόρεια της Δερύνειας. Με τον κεντρικό αγωγό, επομένως, που κατευθυνόταν κατόπιν στην πόλη της Αμμοχώστου.
Η απουσία σχετικής μέριμνας θα οδηγήσει στη φθορά τα εναπομείναντα κομμάτια του θαυμαστού αυτού έργου. Ενός έργου που αναδεικνύει τη σημαντικότητα της γειτνίασης της Δερύνειας με την Αμμόχωστο ήδη στα χρόνια της Ενετοκρατίας και που παρέχει ταυτόχρονα σημαντικά στοιχεία για την ιστορία της Δερύνειας. Σε μια εποχή μάλιστα, όπως είναι η δική μας, στην οποία κυριαρχεί η πνευματική ισοπέδωση και η πολιτιστική ομοιομορφία, επιβάλλεται να προστατεύσουμε ως κόρην οφθαλμού τέτοια μνημεία του εθνικού μας πολιτισμού, γιατί έτσι προστατεύουμε και διασφαλίζουμε τις ρίζες μας και την εθνική μας συνείδηση.
Βίκτωρ Καραγιάννης.
Comments
Post a Comment