Η Γαουρά, ο Γαϊδουράς και το μεσαιωνικό Γαϊδουράδες.

 

Η ιστορία, η παράδοση, ο μύθος και η πραγματικότητα.

Η ιστορία.

Ο Γαϊδουράς ή Γαουρά όπως είναι γνωστό στους ντόπιους, είναι ένα μικρό αρχαίο χωριό της Μεσαορίας, στην επαρχία Αμμοχώστου και βρίσκεται γύρω στα 13 χιλιόμετρα δυτικά της πόλης των Βαρωσίων, πάνω στον νέο δρόμο Λευκωσίας – Αμμοχώστου.

Την δημιουργία του οικισμού, θα πρέπει να την αναζητήσουμε στα χρόνια της Φραγκοκρατίας (1192-1489μ.Χ) κάπου στον 14^ο με 15^ο αιώνα, αν όχι νωρίτερα.

Μέσα από τις πηγές τις εποχής εκείνης μαθαίνουμε πως, το μικρό εκείνο χωριό, ονομαζόταν Γαϊδουράδες (Gadurades) και υπαγόταν στο διαμέρισμα της Σίουρης (Sivori) διοικητικό κέντρο, οικισμός με κάστρο, που βρισκόταν νότια τους Γαϊδουράδες, μεταξύ των χωριών Πραστειό της Σίουρης και Κούκλια της Μεσαορίας.

Το χωριό Γαϊδουράδες ανήκε σε φέουδο, ιδιοκτησία του Ανδρέα Κορνάρο, αδελφού της τελευταίας βασίλισσάς της Κύπρου, Αικατερίνης Κορνάρο.

Η οικογένεια Κορνάρο είχε στην ιδιοκτησία της τα φέουδα της Μόρφου και του Αγίου Σωζόμενου που όπως και οι Γαϊδουράδες, είχαν ως προστάτη τους τον Άγιο Μάμα, εξ ού και οι ομώνυμες εκκλησιές στα χωριά αυτά.

Μέσα από τις απογραφές μαθαίνουμε πως, επι Τουρκοκρατίας και συγκεκριμένα το 1831 ζούσαν στο χωριό 35 άνδρες εκ των οποίων οι 3 ήταν Μουσουλμάνοι και ο γενικός πληθυσμός δεν θα πρέπει να ξεπερνούσε τα 80 άτομα.

Επι Αγγλοκρατίας ο πληθυσμός άρχισε να αυξάνεται και έτσι το 1891είχαμε 198 κατοίκους, από τους οποίους οι 9 ήταν Μουσουλμάνοι.

Μουσουλμανικό στοιχείο παρουσιάζεται μέχρι και το 1931 με τον αριθμό του να μην ξεπερνά τα 2 άτομα σε κάθε απογραφή.

Ο μεγαλύτερος αριθμός κατοίκων που έχουν καταγραφεί στο χωριό ήταν το 1960 με 366 άτομα.

Το 1973 ένα χρόνο πριν την κατάκτηση του χωριού από τους Τούρκους στις 15 Αυγούστου του 1974, στην Γαϊδουρά ζούσαν 314 άνθρωποι.

Όσον αφορά την ονομασία του χωριού, θα πρέπει να την αναζητήσουμε στην ετοιμολογία της λέξης Γαϊδουράς και τον πληθυντικό της Γαϊδουράδες. Προέρχεται από το γνωστό σε όλους μας τετράποδο το γαϊδούρι και την κατάληξη (άς) που μας παραπέμπει σε επάγγελμα. Οι Γαϊδουράδες συνεπώς, ήταν οι άνθρωποι που επαγγέλλονταν την εκτροφή και πώληση γαϊδουριών.

Γαϊδούρι – Γαϊδουράς, σίδερο – Σιδεράς,  μετάξι – Μεταξάς, καρέκλα – Καρεκλάς, καλλίκι – Καλλικάς, κ.ο.κ.

Είναι προφανές πως, οι πρώτοι κάτοικοι του χωριού, είχαν ως επάγγελμα τους την εκτροφή και πώληση γαϊδουριών, είτε προς όφελος των αφεντάδων τους, είτε προς ίδιον όφελος όταν οι συνθήκες το επέτρεπαν.

Η ονομασία Γαϊδουράδες (Gadurades) μας είναι γνωστή από μια απογραφή των χωριών της Κύπρου που διεξήγαγαν οι Βενετοί το 1520μ.Χ. αλλά και από τους ναυτικούς χάρτες της εποχής εκείνης.

Η παράδοση.

Η τοπική παράδοση συνδέει την ονομασία του χωριού με ένα «περιστατικό» που «συνέβει» στον Άγιο Σπυρίδωνα. Σύμφωνα με την παράδοση λοιπόν, ο Άγιος Σπυρίδωνας είχε επισκεφθεί το μικρό και ασήμαντο εκείνο χωριό της Μεσαορίας όπου στην διάρκεια της επίσκεψης του, σμήνος από κουνούπια που αφθονούσαν στην περιοχή, επιτέθηκαν στον γάιδαρο του, με αποτέλεσμα το καημένο το ζώο ψόφησε από τα πολλά τσιμπήματα.

Ο μύθος.

Κάπου στα μέσα της δεύτερης δεκαετίας του 20^ου αιώνα, ίσως και αργότερα, ανάμεσα στους κατοίκους του χωριού, κυκλοφορούσε η φήμη πως, σε ένα έρανο που έγινε για βοήθεια της Ελλάδας αμέσως μετά την Μικρασιατική Καταστροφή, μαζεύτηκε ένα πολύ μεγάλο ποσό χρημάτων, αναλογικά πολύ μεγαλύτερο από ότι προσέφεραν τα υπόλοιπα χωριά και αυτό εντυπωσίασε τον εξ Ελλάδος υπεύθυνο του εράνου, ο οποίος με θαυμασμό είπε: το χωριό αυτό θα έπρεπε να ονομάζεται «Νέα Σπάρτη» και όχι Γαϊδουράς.

Κάποιοι απέδιδαν αυτή την αναφορά στον ίδιο τον Ελευθέριο Βενιζέλο, ενώ πολύ αργότερα όταν η «φήμη» έγινε «μύθος» δυο τρία μεμονωμένα άτομα, μάταια προσπάθησαν να αποδώσουν στον Γρίβα την αναφορά εκείνη, γιατί τάχατες είχε εντυπωσιαστεί από τον πατριωτισμό των κατοίκων του χωριού.

Με βάση εκείνη την φήμη, που στο τέλος έγινε μύθος και κανείς δεν ξέρει την αλήθεια, οι κάτοικοι του χωριού προσπάθησαν να μετονομάσουν το χωριό σε «Νεα Σπάρτη» αλλά το αίτημα τους δεν εγίνε αποδεκτό από τα αρμόδια τμήματα του κράτους.

Στις μέρες μας, οι κάτοικοι του χωριού πρόσφυγες πια και διασκορπισμένοι σε όλη την Κύπρο, έχουν χάσει την συνοχή του κοινωνικού τους ιστού, εξακολουθούν όμως να αναφέρονται στο χωριό τους με το όνομα Γαουρά ή Γαϊδουράς.

Μόνο μεμονωμένα άτομα προτιμούν να αποκαλούν το χωριό τους «Νέα Σπάρτη» πιστεύοντας μάλιστα πως το χωριό τους είχε ήδη μετονομαστεί.

Η όποια προσπάθεια μετονομασίας του χωριού, διαγράφει μίαν ιστορία αιώνων και έρχεται σε αντίθεση με τις αντιδράσεις μας εναντίον της μετονομασίας του χωριού από τους Τούρκους.

Η πραγματικότητα.

Θέλοντας να συνδράμω στην προσπάθεια διατήρησης της μνήμης και περιφρούρησης της ιστορίας του χωριού Γαουρά ή Γαϊδουράς, καταθέτω την αλήθεια πίσω από το όνομα «Νέα Σπάρτη» εικάζοντας μάλιστα πως αυτή, βγαίνει για πρώτη φορά στην επιφάνια σήμερα.

Ο ποιητής Σπύρος Ματσούκας από την Υπάτη Φθιώτιδας και φίλος του επίσης μεγάλου Έλληνα ποιητή Μιλτιάδη Μαλακάση, έφτασε στην Κύπρο τον Οκτώβριο του 1904 με σκοπό την αφύπνιση των Κυπρίων για «Ένωση» με την Ελλάδα, αλλά παράλληλα διεξήγαγε και έρανο για ενίσχυση του Ελληνικού Πολεμικού Στόλου.

Ο Σπύρος Ματσούκας παρέμεινε στην Κύπρο για 2 χρόνια και στην διάρκεια της διαμονής του είχε επισκεφθεί όλες τις πόλεις και 402 χωριά. Στις περιοδείες του εμφανιζόταν τυλιγμένος την Ελληνική σημαία και κρατώντας ένα ξύλινο σταυρό στο χέρι, απάγγελλε τα πατριωτικά του ποιήματα εξεγείροντας τον κόσμο.

Στον κάθε ένα που προσέφερε χρήματα για τον έρανο, ο Σπύρος Ματσούκας έδινε λίγο χώμα «ελληνικό» λέγοντας του πως ήταν «Γη ελευθέρα»

Φθάνοντας στην Γαουρά, ο Σπύρος Ματσούκας συνάντησε τους χωριανούς στην αυλή της εκκλησίας του Άη Μάμα όπου τον ανέμεναν για να τον ακούσουν και να συνδράμουν στον έρανο.

Σύμφωνα με τον ίδιο, ρώτησε τους χωριανούς πως ονομάζεται το χωριό τους, αλλά εκείνοι δεν του απαντούσαν. Μέτα από αρκετή προσπάθεια, κάποιος από τους παρευρισκόμενους του είπε «με το συμπάθιο κύριε Σπύρο, το χωριό μας το λένε Γαϊδουράδες»

Τότε ο Σπύρος Ματσούκας είπε το εξής «Έχετε δίκαιο να ντρέπεστε να λέτε τέτοιο όνομα. Είναι καιρός να ξαναβαφτίσουμε το χωριό σας! Από σήμερα, αδέρφια μου, θα το λέμε ΣΠΑΡΤΗ»

Ο Σπύρος Ματσούκας ισχυριζόταν πως, έκανε αίτηση στην Αγγλική Διοίκηση του νησιού, για αλλαγή του ονόματος του χωριού και ότι μέσα σε τρείς μέρες πέτυχε την μετονομασία του. Τον ισχυρισμό του Σπύρου Ματσούκα διαψεύδουν τα ίδια τα γεγονότα, αφού ως γνωστό οι Άγγλοι εξακολουθούσαν να χρεισιμοποιούν το όνομα Γαϊδουράς (Gaidhouras) σε όλα τα επίσημα έγγραφα, σε όλους τους χάρτες, σε όλες τις απογραφές και σε όλες τις πινακίδες οδικής σήμανσης.

Ο Σπύρος Ματσούκας έφυγε από την Κύπρο αποκομίζοντας για τον έρανο 5000 αγγλικές χρυσές λίρες τις όποιες το ελληνικό κράτος έδωσε ως προκαταβολή για την  αγορά του αντιτορπιλικού «ΚΕΡΑΥΝΟΣ»

Διάφοροι μελετητές της ζωής και του έργου του Σπύρου Ματσούκα αναφέρουν πως, ο κύριος Σπύρος επιστρέφοντας στην Ελλάδα αποκαλούσε τους Κυπρίους «Γαϊδουράδες» μετά το ευτράπελο περιστατικό που του συνέβη στην Γαουρά.

Ο Σπύρος Ματσούκας εύλογα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ο θεμελιωτής του «προαιώνιου πόθου» της «ΕΝΩΣΗΣ» και ακολούθησαν λίγο αργότερα ο αρχιεπίσκοπος Κύριλλος Παπαδόπουλος (Κυριλλάτσος) και ο εξ Ελλάδος δάσκαλος Νικόλαος Καταλάνος.

Βίκτωρ Καραγιάννης.